Zabytki runiczne

[Ejbert]

Zabytki runiczne
Wiedzę o runach czerpiemy z dwu podstawowych źródeł: epigraficznych (to napisy wykonane w materiale twardym) oraz literackich.
Źródła epigraficzne obejmują wszelkie napisy runiczne wykonane na kamieniach (stele, kamienie runiczne, płyty nagrobne), w metalu (broń, hełmy, naczynia, monety itd.), ozdobach (brosze, naszyjniki, medaliony, bransoletki, pasy, klamry), narzędziach i rzeczach użytkowych, na amuletach, braktetach (to cienkie złote krążki tłoczone wg wzorów wziętych z Imperium rzymskiego i używane jako ozdoby lub wisiorki).
Najstarszym znaleziskiem z inskrypcją runiczną jest brosza z Meldorf (Niemcy), z ok. 50 r. (inskrypcja nieodszyfrowana) oraz grzebień z rogu jelenia z ok. 160 - 200 r. z napisem runicznym "HARJA" znaleziony w Vimose na wyspie Funen (Dania).
Najstarszym napisem runicznym z pełnym alfabetem futharku starszego jest kamień z Kyvler z Gotlandii (Szwecja) z  ok. 400 r.

Tineke Looijenga (docent językoznawstwa) dzieli zabytki runologiczne na dwa okresy: archaiczny i właściwy.

Okres archaiczny, przedchrześcijański I/II - IV w. to okres używania klasycznego, starszego futharku z lokalnymi różnicami (w tym futhork anglofryzyjski). Teksty są krótkie, zagadkowe, często to jedynie imiona (właścicieli, darczyńców czy twórców) a wiele inskrypcji jest trudnych do odczytania i zinterpretowania. Niwiele z nich ma jakiekolwiek znaczenie magiczne czy religijne, jest wiele napisów pseudorunicznych.  Jest tu ok. 450 różnych artefaktów, w tym 200 runicznych brakteatów z inskrypacjami napisanymi starszym futharkiem i obejmującymi obszary Skandynawii, południowo-wschodniej Anglii, Niderlandów, połnocne Niemcy i tereny Europy Wschodniej.
Pismo runiczne pp. było znane tylko wybranym / wtajemniczonym rzemieślnikom, elicie wojowników i możnym (szlachetnie urodzonym) i w związku z tym nie było rozpowszechnione.
Być może wiąże się to z interpretacją wyrazu runa w znaczeniu: tajemny, sekretny.
Zabytki epigraficzne znaleziono również poza terenem Skandynawii i Germanii: na terenach Polski, Rosji, Ukrainy, Rumunii, Serbii, Turcji.
Wszystkie napisy są jednak bardzo zwięzłe i trudno stąd o analizę językoznawczą, tak więc są one jedynie dowodem używania alfabetu runicznego w danej wersji.

 

Okres właściwy, chrześcijański  VII - XV w. to okres coraz bardziej powszechnego użycia run. Następuje ogromne zróżnicowanie inskrypcji i samych rodzajów liter  runicznych oraz alfabetów (lokalne i regionalne).
Futhark stosowany jest już w pismach prywatnych i publicznych, są także teksty chrześcijańskie pisane runami.
Zasięg używania alfabetu runicznego obejmuje Skandynawię, Wyspy Brytyjskie, Islandię, Niemcy, Europę Północną i Wschodnią,, pojawiają się również na teranach basenu Morza Czarnego, aczkolwiek tu najczęściej na przedmiotach przenośnych. Bardzo wiele jest napisów w młodszym futharku na kamieniach runicznych oraz w manuskryptach.

Kamienie runiczne to głazy lub mniejsze kamienie z inskrypcjami runicznymi usytuowane na polach, w miejscach zgromadzeń (thing), w pobliżu dróg, na mostach, wbudowywano je w domostwa. Powstawały one od II do XII [do ok. 1100 r.] najczęściej na terenie Norwegii, Szwecji i Danii. 
Stawiano je by upamiętnić zmarłych, ważne wydarzenia, wytyczały granice osad (wsi), pełniły rolę informacyjną - opisywano na nich podróże, sukcesy i tragedie, zapisywano też zakazy i nakazy.
Inskrypcje informowały, że kamień został wzniesiony przez xxx -/ dla xxx  /lub w celu xxx
W późniejszych inskrypcjach występują już motywy chrześcijańskie, jak modlitwa za zmarłego, polecenie jego duszy Bogu itp.

 

źródło: B.Tern